1 - بدست آوردن آنچنان معرفتى كه دنیا را در نظر انسان كوچك و خدا را در نظر انسان بزرگ كند، تا هیچ كار دنیوى نتواند به هنگام راز و نیاز با معبود نظر او را به خود جلب و از خدا منصرف سازد.

2 - توجه به كارهاى پراكنده و مختلف، معمولا مانع تمركز حواس است و هر قدر انسان، توفیق پیدا كند كه مشغله هاى مشوش و پراكنده را كم كند به حضور قلب در عبادات خود كمك كرده است.

3 - انتخاب محل و مكان نماز و سایر عبادات نیز در این امر، اثر دارد، به همین دلیل، نماز خواندن در برابر اشیاء و چیزهایى كه ذهن انسان را به خود مشغول مى دارد مكروه است و همچنین در برابر درهاى باز و محل عبور و مرور مردم، در مقابل آیینه و عكس و مانند اینها، به همین دلیل مساجد مسلمین هر قدر ساده تر و خالى از زرق و برق و تشریفات باشد بهتر است چرا كه به حضور قلب كمك مى كند.

4 - پرهیز از گناه نیز عامل مؤ ثرى است، زیرا گناه قلب را از خدا دور مى سازد و از حضور قلب مى كاهد.

5 - آشنایى با معنى نماز و فلسفه افعال و اذكار آن، عامل مؤ ثر دیگرى است.

6 - انجام مستحبات نماز و آداب مخصوص آن چه در مقدمات و چه در اصل نماز نیز كمك مؤثرى به این امر مى كند.

7 - از همه اینها گذشته این كار، مانند هر كار دیگر نیاز به مراقبت و تمرین و استمرار و پیگیرى دارد، بسیار مى شود كه در آغاز انسان در تمام نماز یك لحظه كوتاه قدرت تمركز فكر پیدا مى كند، اما با ادامه این كار و پیگیرى و تداوم آنچنان قدرت نفس پیدا مى كند كه مى تواند به هنگام نماز دریچه هاى فكر خود را بر غیر معبود مطلقا ببندد.

برگرفته از تفسیر نمونه

واژه فارسي نماز از واژه پهلوي «نماک» گرفته شده است و آن هم به نوبه خود از ريشه باستاني «نم» به معناي خم شدن و کرنش است که اندک اندک بر مفهوم صلات يا عبادت ويژه مسلمانان منطبق شده است.(1)
بر اساس برخي اسناد تاريخي گروهي از ايرانيان تازه مسلمان در سال هاي حکومت اعراب بر ايران، به جاي واژه «صلوه» از کلمه «نماک» استفاده مي کرده اند و هنگام فراخواندن مردم به سوي نماز به جاي «الصلوه» واژه «النماک» و به جاي «حي علي الصلاه» عبارت «بشتابيد به سوي نماک» را به کار مي برده اند.(2)
با توجه به موارد کاربرد واژه نماز مي توانيم براي آن سه معناي کلي در نظر بگيريم:
معناي اول: خدمت و خدمتکاري، اطاعت و فرمانبرداري، سر فرود آوري و تعظيم، سر به زمين نهادن، کرنش و تکريم، اظهار طاعت و بندگي.(3)
واژه هاي نماز بردن، در نماز آمدن، به نماز آمدن، در نماز آوردن، به معناي پرستش کردن، عاجزي نمودن، خم شدن، به علامت تعظيم و بندگي و به خاک افتادن به قصد تعظيم در برابر پادشاهي يا بزرگي ديگر به کار رفته است.
خاقاني مي گويد:
چون چرخ در رکوع و چو مهتاب در سجود
بردم نماز آن که مرا زير بار کرد
معناي دوم: کلمه ي نماز به معناي پرستش و اداي طاعت ايزد متعال و عرض نياز به سوي خداي عالميان است؛ به طريقي که در شريعت پيامبران وارد شده است که در اين معنا معاد کلمه «صلوه» است.(4)
فردوسي با توجه به اين معنا سروده است:
چنين گفت امروز شاه از نماز
همانا نيايد به کاري فراز
در شعر فرخي آمده است:
طاعت تو چون نماز است و هر آن کس کز نماز
سر بتابد بي شک او را کرد بايد سنگسار
معناي سوم: چون شرط نماز طهارت است و کلمه نماز مفهوم طهارت و پاکيزگي را تداعي مي کند، کلمه «نمازي» منسوب به نماز و به معناي دوستدار نماز است؛ هم چنين به معناي پاک و طاهر نيز به کار رفته است. در تعبير ديگر، نمازي کردن به معناي پاک کردن، شستن، آب کشيدن و غسل دادن است و «نماز کن» به معناي شست و شو کننده به کار مي رفته است.(5)
فرهنگ عميد نماز را چنين معنا کرده است: «پرستش، نياز، سجود، بندگي و اطاعت، خم شدن براي اظهار بندگي و اطلاعت و يکي از فرايض دين، عبادت مخصوص و واجب مسلمانان که پنج بار در شبانه روز به جا مي آورند.»(6)

نماز در تمام ادیان الهی به عنوان برترین آیین عبادی و ركن معنویت و ارتباط با خداوند مطرح بوده است . درخواست حضرت ابراهیم (ع) چنین بوده است كه: «رب اجعلنی مقیم الصلوة و من ذریتی . . . ; (1) پروردگارا، من و ذریه ام را برپا دارنده نماز قرار ده » . به حضرت موسی (ع) در كوه طور خطاب شد: «اننی انا الله لا اله الا انا فاعبدنی و اقم الصلوة لذكری; (2) همانا

من الله هستم، معبودی جز من نیست مرا پرستش كن و نماز را برای یاد من برپا دار» .

حضرت عیسی (ع) می گوید: «. . . و اوصانی بالصلوة والزكاة ما دمت حیا; (3) . . . و مرا توصیه به نماز و زكات مادام كه زنده ام كرده است » .

و در چند جای قرآن سخن از میثاق بنی اسرائیل است كه بخشی از مواد آن اقامه نماز است . (4)

در آیین مقدس اسلام نیز «نماز» جایگاه ویژه ای دارد و در قرآن كریم بر آن تاكید فراوان شده است .

در این كتاب الهی وظایفی برای مسلمانان، در مقابل نماز مقرر شده است . این وظایف عبارتند از:

1 - برپایی نماز .

در آیات زیادی برپایی نماز در كنار «ایتاء زكوة » ; پرداختن زكات آمده است .

تكیه بر این دو ركن، در حقیقت برای بیان این واقعیت است كه مسلمان شایسته، هم در پیوند با خداوند باید ارتباط عاشقانه و صمیمی داشته باشد و هم در رابطه با مردم بی تفاوت نبوده و وظایف واجب و مستحب مالی خود را انجام داده، به فكر محرومان جامعه باشد . عالی ترین شكل ارتباط عاشقانه با خداوند نماز است و بهترین شیوه ارتباط با مردم حل مشكلات مادی آنهاست كه با ادای وظایف مالی، از سوی مسلمانان این مهم برآورده می شود . (5) در قرآن كریم «اقامه نماز» و «ایتاء زكوة » به عنوان محك ایمان، تقوی، اخلاص و . . . شمرده شده (6) و این دو در حقیقت اولین گام وفاداری به دین معرفی شده اند . قرآن كریم درباره برخورد با مشركین می فرماید: «فان تابوا و اقاموا الصلاة و آتوا الزكوة فخلوا سبیلهم; (7) هرگاه توبه كنند و نماز را برپا دارند و زكات را بپردازند، آنها را رها ساخته و مزاحمشان نشوید . . . .»

در آیه دیگری آمده است «فان تابوا و اقاموا الصلوة و آتوا الزكوة فاخوانكم فی الدین; (8) پس اگر توبه كردند و نماز را برپا داشته و زكات را بپردازند پس برادران دینی شما هستند . . .» .

معنای اقامه نماز چیست؟

به نظر می رسد با توجه به ریشه لغوی اقامه، كه از قیام - در مقابل قعود است - اقامه نماز را به معنای برپایی آن بگیریم در مقابل آن زمین ماندن و زمین گیر شدن و بی اعتنایی به آن است و این معنا دارای مصادیقی است:

الف - گزاردن درست نماز با حدود و شرایط آن;

ب - به جای آوردن نماز به نحو كامل و احسن;

ج - تداوم در برپایی نماز;

د - تلاش برای مطرح كردن و گسترش نماز در جامعه .

راغب در مفردات گوید:

«و لم یامر تعالی بالصلوة حیثما امر و لا مدح به حینما مدح الا بلفظ الاقامة تنبیها ان المقصود منها توفیة شرائطها لا الاتیان بهیئاتها . . . ; (9) در تمام مواردی كه خداوند به نماز امر یا مدح به آن كرده است واژه اقامه نماز آمده است تا به این معنا توجه داده شود كه مقصود از نماز، گزاردن نماز واجد شرایط است نه تنها به جای آوردن هیات نماز (بدون روح)» .

در قرآن كریم، اقامه نماز با ویژگی های ذیل مطلوب است:

الف - برپا داشتن نماز، با نشاط و شادابی

در دو آیه از قرآن، نماز خواندن با كسالت از ویژگی های منافقان شمرده شده است: «و اذا قاموا الی الصلوة قاموا كسالی . . . ; (10) و هنگامی كه به نماز می ایستند از روی كسالت می ایستند . . .» .

«. . . و لا یاتون الصلوة الا و هم كسالی . . . ; (11) و نماز به جا نمی آورند جز با كسالت .»

و ویژگی چنین نمازی جز نماز بی كیفیت كه به همه چیز جز نماز شبیه است، نیست . در روایتی از حضرت امام سجاد (ع) می خوانیم:

«ان المنافق ینهی و لاینتهی و یامر بما لایاتی و اذا قام الی الصلوة اعترض; همانا منافق (از كار زشت) نهی می كند، ولی خود از آن كار دست نمی كشد و فرمان می دهد (به خوبی) ولی خود انجام نمی دهد و چون به نماز بایستد اعتراض می كند» . راوی می گوید: پرسیدم: «ما الاعتراض; اعتراض چیست » ؟ حضرت فرمود: «الالتفات و اذا ركع ربض; رو به راست و چپ گردانیدن و چون ركوع كند خود را مانند گوسفند به زمین اندازد (یعنی بعد از ركوع نایستد و به همان حال به سجده رود .» (12)

ب - اهتمام به نماز و وقت فضیلت آن

قرآن كریم می فرماید: «فویل للمصلین الذین هم عن صلوتهم ساهون; (13) پس وای بر نمازگزارانی كه از آن غافلند .»

«ساهون » آنانند كه از اصل نماز غافلند، توجهی به آن ندارند، گاه آن را نمی خوانند، گاه در آخر وقت می خوانند . قرآن كریم می گوید این مساله در ضعف اعتقاد دینی او ریشه دارد . گفتنی است كه «سهو» و «اشتباه » در نماز مورد نظر آیه نیست، زیرا اگر چنین بود، می فرمود: «فی صلوتهم » در نمازشان نه «عن صلوتهم » از نمازشان . یونس بن عمار از حضرت امام صادق (ع) پرسید: مقصود از سهو همان وسوسه شیطان است؟ حضرت فرمود: «لاكل احد یصیبه هذا ولكن ان یغفلها و یدع ان یصلی فی اول وقتها; (14) نه هر كس مبتلا به وسوسه می شود بلكه مقصود آن است كه از اصل نماز غفلت كند و در اول وقت نخواند .» امام صادق (ع) در روایتی فرمود: «تاخیر الصلوة عن اول وقتها لغیر عذر; (15) مقصود از سهو بدون عذر نماز را از اول وقت تاخیر انداختن است » .

در روایتی از حضرت امام علی (ع) می خوانیم:

«لیس عمل احب الی الله عزوجل من الصلوة فلایشغلنكم عن اوقاتها شی ء من امور الدنیا فان الله عزوجل ذم اقواما فقال الذین هم عن صلاتهم ساهون یعنی انهم غافلون استهانوا باوقاتها; (16) هیچ كاری نزد خداوند محبوت تر از نماز نیست، پس نباید در وقت نماز هیچ یك از امور دنیا شما را مشغول از نماز سازد كه خداوند گروهی را كه از نماز سهو می كنند نكوهش كرده است و مقصود این است كه اینها غفلت از نماز داشته، حریم وقت نماز را نگه نمی دارند» .

علاوه بر توجه به اصل نماز باید در نماز نیز انسان به این نكته توجه داشته باشد كه در مقابل حضرت حق ایستاده با او سخن می گوید، باید تمام وجود خویش را به این میهمانی ببرد تا شیطان جرات زمینه سازی برای خروج از این میهمانی را فراهم نسازد .

«یا ایها الذین آمنوا لاتقربوا الصلوة و انتم سكاری حتی تعلموا ما تقولون . . . ; (17) ای كسانی كه ایمان آورده اید، در حالی كه مست هستید به نماز نزدیك نشوید تا بدانید چه می گویید . . .» .

ظاهر آیه روشن است و نیاز به توضیح ندارد كه مقصود، نهی از نماز در حال مستی است لكن از تعلیل «حتی تعلموا ما تقولون » می توان این معنا را برداشت كرد: نماز مطلوب آن است كه انسان با عنایت و توجه نماز بخواند، بداند كه چه می گوید و با كه سخن می گوید . مؤید این برداشت روایت امام باقر (ع) است كه فرمود: در حالتی كه كسل هستید یا چرت آلود یا سنگین، مشغول نماز نشوید، زیرا خداوند مؤمنان را از نماز خواندن در حال مستی نهی كرده است . (18)

ج - نماز با خشوع

از مصادیق اقامه نماز به جای آوردن نماز با خشوع آن است .

«قد افلح المؤمنون الذین هم فی صلاتهم خاشعون; (19) به تحقیق مؤمنان رستگار شدند آنها كه در نمازشان خشوع دارند» .

خشوع به معنای تواضع و ادب جسمی و روحی است كه در برابر شخص بزرگ یا حقیقت مهمی در انسان پیدا می شود و آثارش در بدن ظاهر می گردد .

فیومی گوید: «خشع خشوعا اذا خضع و خشع فی صلاته و دعائه اقبل بقلبه علی ذلك و هو ماخوذ من خشعت الارض اذا سكنت و اطمانت; (20) خشوع به معنای تواضع است و خشوع در نماز و دعا به معنای اقبال قلبی بر آن است و این واژه برگرفته از سكون و اطمئنان است، آن چنان كه برای سكون زمین واژه خشوع به كار رفته و می گویند: «خشعت الارض » . خشوع در نماز; یعنی جسم و روح را در نماز به دیدار خداوند بردن و انقطاع از غیر او آن چنان كه برگزیدگان خداوند پیامبر و آل - علیهم السلام - چنین بودند . اولین فرودگاه این خشوع روح است كه بر جسم نیز اثر می گذارد; یعنی آن كس كه در نماز خشوع دارد در حال نماز اعضا و جوارح او نیز آرام بوده، پیوسته بازی با ریش و صورت ندارد! در حدیثی می خوانیم كه پیامبر (ص) مردی را دید كه در حال نماز با ریش خود بازی می كند فرمود: «اما انه لو خشع قلبه لخشعت جوارحه; (21) اگر او در قلبش خشوع بود، اعضای بدنش نیز خاشع می شد» .

د - دوام در نماز

از مصادیق اقامه نماز «دوام نماز» است .

در سوره معارج پس از آن كه خداوند برخی صفات ناشایست انسان ها را مورد تذكر قرار می دهد، اوصاف شایسته آنها را هم ذكر می كند كه از جمله آن: «الا المصلین الذین هم علی صلاتهم دائمون; (22) مگر نمازگزارانی كه بر نماز خود تداوم دارند» . ظاهر آیه دوام است; یعنی هم به وقت نماز می خوانند و هم همیشه نماز می خوانند، این گونه نیست كه نماز خواندن آنها مقطعی باشد و چنین نمازی است كه اگر جزو برنامه زندگی شد و با حدود آن به جای آورده شد انسان را از فحشا و منكر باز می دارد . و اصولا برنامه های تربیتی جز با تداوم كارآیی لازم را ندارند، لذا در حدیثی از پیغمبر اكرم (ص) می خوانیم: «ان احب الاعمال الی الله مادام و ان قل; (23) محبوب ترین اعمال نزد خداوند كاری است كه انسان بر آن مداومت داشته باشد هر چند كم باشد» .

ه - گسترش و مطرح كردن نماز در جامعه

بدون تردید از مصادیق «اقامه نماز» گسترش و مطرح كردن نماز در جامعه است (نه تنها مصداق) . پیش از این، مصادیق اقامه نماز در بعد فردی مورد توجه قرار گرفت و اینك آن را از بعد اجتماعی مورد بررسی قرار می دهیم .

قرآن كریم می فرماید از ویژگی های یاران خداوند آن است كه: «الذین ان مكناهم فی الارض اقاموا الصلوة و آتوا الزكاة و امروا بالمعروف و نهوا عن المنكر و لله عاقبة الامور; (24) آنها كسانی هستند كه هرگاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم، نماز را برپا می دارند و زكات را ادا می كنند و امر به معروف و نهی از منكر می نمایند» .

از این آیه شریفه به قرینه واژه تمكین (كه به معنای فراهم ساختن وسائل و ابزار كار است; اعم از آلات و ادوات لازم یا علم و آگاهی كافی و توان و نیروی جسمی) می توان استفاده كرد كه مردان خدا از قدرت خود در جهت اقامه نماز استفاده می كنند، علاوه بر آن كه خود اهل اقامه نمازاند، بر مطرح كردن آن در جامعه تلاش می كنند .

با مصادیق پنج گانه فوق می توان معنای وسیع «اقامه نماز» را در قرآن دریافت . بحث پیرامون اولین وظیفه در قبال نماز; یعنی «اقامه نماز» را با كلامی از شهید علامه آیة الله مطهری به پایان می برم:

«به پا داشتن نماز آن است كه حق نماز ادا شود; یعنی نماز به صورت یك پیكر بی روح انجام نگردد، بلكه نمازی باشد كه واقعا بنده را متوجه خالق و آفریننده خویش سازد و این است معنی ذكرالله كه در آیه شریفه 14 سوره طه بدان اشاره شده: «اقم الصلوة لذكری » یاد خدا بودن مساوی است با فراموش كردن غیر خدا; اگر انسان ولو مدت كوتاهی با خداوند در راز و نیاز باشد و از او استمداد جوید و او را ثنا گوید، او را به الله بودن، رب بودن، رحمان بودن، رحیم بودن، احد بودن، صمد بودن، لم یلد و لم یولد و لم یكن له كفوا احد بودن توصیف كند، عالی ترین تاثیرها در نفس او گذاشته می شود و روح انسان آن چنان ساخته می شود كه مذهب اسلام می خواهد و بدون چنین برنامه ای امكان پذیر نیست » . (25)

2 - پاسداشت حریم نماز

دیگر وظیفه مؤمنان در قبال نماز پاسداشت حریم نماز است; نیكوداشت نماز جایگاه ویژه ای در زندگی برای آن قائل بودن، به جای آوردن آن با آداب واجب و مستحب از مصادیق آن است . نگهداری

حریم نماز نقطه مقابل استخفاف است; یعنی سبك شمردن نماز و شان و منزلتی برای آن ندیدن! كه امام صادق (ع) فرمود: «ان شفاعتنا لن تنال مستخفا بالصلوة » . (26) كه ترجمه آن این دو بیت است:

گویم ز امام صادق این طرفه حدیث

تا شیعه او به لوح دل بنگارد

فرمود كه بر شفاعت ما نرسد

هر كس كه نماز را سبك بشمارد

قرآن كریم از این «حریم نگهداری » ، تعبیر به حفظ كرده است:

«حافظوا علی الصلوات والصلوة الوسطی . . . ; (27) در انجام همه نمازها و نماز وسطی كوشا و مراقب باشید» . در این آیه بر مراقبت همه نمازها، به ویژه نماز وسطی تاكید شده است . این كه «صلوة وسطی » كدام است؟ اقوال گوناگونی بین مفسران هست، (28) نماز ظهر، نماز عصر، نماز مغرب، نماز عشا، نماز صبح، نماز جمعه، نماز شب، نماز وتر و . . . اینها برخی از اقوالی است كه در مصداق «صلوة وسطی » گفته شده است، ولی با توجه به شان نزول آیه بعید نیست كه مقصود از آن نماز ظهر باشد . در شان نزول آیه آمده است: جمعی از منافقان به بهانه گرمی هوا در نماز جماعت ظهر شركت نمی كردند و این سبب شده بود كه از جمعیت نماز جماعت پیامبر (ص) كاسته شود تا جایی كه گاه پشت سر پیامبر یك صف یا دو صف بیشتر نبود . آیه شریفه تذكر به مؤمنان است كه حریم نماز را نگهدارید و با ترك جماعت حریم این عبادت بزرگ را نشكنید . (29)

در سه آیه از قرآن نیز «محافظت بر نماز» از ویژگی های مؤمنان شمرده شده است:

«والذین هم علی صلواتهم یحافظون; (30) مؤمنان كسانی اند كه بر نمازهای خویش مراقب اند» .

راغب در معنای حفظ گوید: «ثم یستعمل فی كل تفقد و تعهد و رعایة . . .» . (31)

این واژه در مورد تفقد، پیمان داری و مراقبت به كار می رود .

3 - كمك گرفتن از نماز

انسان در زندگی مادی بدون تردید در تنگنا قرار می گیرد، امكانات و توان انسان محدود است و مشكلات بسیار، بدون پشتوانه نمی توان زندگی كرد . آنان كه مادی می اندیشند، فقط به پشتوانه های مادی فكر می كنند، ولی آنان كه الهی فكر می كنند پیوسته با پشتوانه های معنوی خود را از بن بست می رهانند . از این دست پشتوانه ها نماز است . نماز، جلوه برجسته یاد خداست و «دل آرام گیرد ز یاد خدای «الا بذكر الله تطمئن القلوب » . (32)

«واستعینوا بالصبر والصلوة و انها لكبیرة الا علی الخاشعین; (33) از صبر و نماز یاری جویید (و با استقامت و كنترل هوس های درونی و توجه به پروردگار نیرو بگیرید) و این كار جز برای خاشعان سنگین است » .

بر این اساس است كه در روایات فراوانی آمده است كه وقتی پیامبر (ص) یا امام علی (ع) با مشكلی رو به رو می شدند به نماز روی می آوردند . (34) امام صادق (ع) فرمود: مستند این كار همین آیه شریفه است . (35)

از حضرت امام صادق (ع) نقل شده است كه فرمود: چه مانعی دارد وقتی كه با

غمی از غم های دنیا رو به رو می شوید وضو گرفته به مسجد بروید، دو ركعت نماز بخوانید و در نماز دعا كنید، زیرا خداوند دستور داده: «واستعینوا بالصبر والصلوة » . (36)

و بی تردید استوارترین پشتوانه در زندگی همین است و بس، دیگر پشتوانه ها سست است و غیر قابل اعتماد:

«مثل الذین اتخذوا من دون الله اولیاء كمثل العنكبوت اتخذت بیتا و ان اوهن البیوت لبیت العنكبوت لو كانوا یعلمون; (37) كسانی كه غیر از خدا را اولیا خود برگزیدند، همچون عنكبوت اند كه خانه ای برای خود انتخاب كرده و سست ترین خانه ها خانه عنكبوت است; اگر می دانستند!»

«هر حیوان و حشره ای برای خود خانه و لانه ای دارد اما هیچ یك از این خانه ها به سستی خانه عنكبوت نیست . اصولا خانه باید دیوار، سقف، و دری داشته باشد و صاحب آن را از حوادث حفظ كند، طعمه و غذا و نیازهای او را در خود نگه دارد، بعضی خانه ها سقف ندارند، اما لااقل دیواری دارند یا اگر دیوار ندارند سقف دارند، اما لانه عنكبوت كه از تعدادی تارهای بسیار نازك ساخته شده نه دیواری دارد، نه سقفی، نه حیاطی و نه دری . اینها همه از یك سو .

از سوی دیگر مصالح آن به قدری سست و بی دوام است كه در برابر هیچ حادثه ای مقاومت نمی كند، اگر نسیم ملایمی بوزد تار و پودش را درهم می ریزد . اگر چند قطره باران بر آن ببارد آن را متلاشی می كند . كمترین شعله آتش به آن برسد، نابودش می سازد، حتی اگر گرد و غبار بر آن بنشیند، پاره پاره می شود و از سقف خانه آویزان می گردد . معبودهای دروغین این گروه نه سودی دارد و نه زیانی نه مشكلی را حل می كند و نه در روز بیچارگی پناهگاه كسی هستند» . (38)

آری فقط او پناه گاه است و بس!

4 - امر به نماز

دیگر وظیفه در قبال نماز «امر» به آن است . امر به معروف از فرایض بزرگ مكتب ماست و برترین معروف ها نماز است . معروفی كه اگر در جامعه آن گونه كه دین خواسته مطرح باشد، ریشه بسیاری از منكرات خشكانده می شود از ویژگی های مردان خدا آن است كه «امر» به نماز دارند . قرآن كریم در مورد حضرت اسماعیل صادق الوعد (كه این غیر از اسماعیل فرزند حضرت ابراهیم است (39) ) می فرماید:

«. . . و كان یامر اهله بالصلوة والزكوة . . . ; (40) و این پیامبر پیوسته خاندان خود را امر به نماز و زكات می كرد . . .» .

و در مورد دیگر خطاب به پیامبر (ص) می خوانیم:

«و امر اهلك بالصلوة واصطبر علیها . . . ; (41) و خانواده خود را به نماز دستور ده و بر انجام آن شكیبا باش . . .» .

در این دو آیه بر «امر» اهل به نماز تاكید ویژه است، چرا كه اصلاح بنیان خانواده زیربنای سایر اصلاحات است . اگر خانواده ها، الهی شدند جامعه الهی خواهد شد . بر این اساس است كه در دو آیه فوق سخن از امر كردن خانواده به نماز است و این در حقیقت راهی برجسته برای نجات خانواده از آتش است همان كه در آیه شش سوره تحریم آمده است:

«یا ایها الذین آمنوا قوا انفسكم و اهلیكم نارا وقودها الناس والحجارة . . . ; ای كسانی كه ایمان آورده اید خود و خانواده خویش را از آتشی كه هیزم آن انسان ها و سنگ هاست نگه دارید» .

از این آیه می توان رسالت سنگین پدر و مادر را در تربیت معنوی فرزندان استفاده كرد .

در روایتی از پیامبر گرامی اسلام می خوانیم:

«الا كلكم راع و كلكم مسؤول عن رعیته فالامیر علی الناس راع و هو مسؤول عن رعیته والرجل راع علی اهل بیته و هو مسؤول عنهم فالمرئة راعیة علی اهل بیت بعلها و ولده و هی مسؤولة عنهم الا فكلكم راع و كلكم مسؤول عن رعیته; (42) بدانید همه شما نگهبانید و همه در برابر كسانی كه مامور نگهبانی آنها هستید مسؤولید . امیر و رئیس حكومت اسلامی نگهبان مردم است و در برابر آنها مسؤول است مرد نگهبان خانواده خویش است و در مقابل آنها مسؤول، زن نیز نگهبان خانواده شوهر و فرزندان است و در برابر آنها مسؤول می باشد . بدانید همه شما نگهبانید و همه شما در برابر كسانی كه مامور نگهبانی آنها هستید مسؤولید» .

اینها برخی از وظایفی بود كه ما در قبال نماز - این امانت بزرگ الهی - داریم امید كه امانت داری شایسته باشیم و در انجام وظایف خویش كوتاهی نكنیم .

نخستین نمازگزار
سخن از راز نماز در نهج البلاغه و رابطه این فریضه بزرگ الهی با علی علیه السلام، پیشواي عظیم الشأن ما و
گوینده نهج البلاغه است، که یکی از جالب ترین مباحث این کتاب با عظمت را تشکیل می دهد. نماز، نخستین حکم
الهی بود که چند روز پس از بعثت پیغمبر خاتم، حضرت محمد بن عبد اللَّه صلی اللَّه علیه و آله و سلم توسط
جبرئیل امین از جانب خداوند صادر گردید و پیغمبر با تعلیم پیک وحی، آن را معمول داشت. بدین گونه که پیک

وحی الهی، جبرئیل امین، چند روز بعد از آن که پیغمبر به مقام نبوت رسید، براي دومین بار بر آن حضرت نازل
گردید و آبی از آسمان آورد و طریقه وضو گرفتن و نماز گزاردن و رکوع و سجود را به پیغمبر آموخت.
بنا بر این، نماز این فریضه بزرگ الهی و عالیترین فرمان خداوند عالم که بهترین حالت یک انسان با ایمان و بنده
خدا در پیشگاه الهی است، نوبر احکام اسلام است و از همین جا نیز باید قدر آن را دانست و به اهمیت آن پی برد.
نکته جالب توجه اینست که پس از پیغمبر، نخستین کسی که از مردان آن را به پا داشت علی علیه السلام و آنهم در
سن نه سالگی بود که در خانه پیغمبر به سر می برد و چون پیغمبر وضو گرفت او نیز وضو گرفت و همین که رسول
خدا به نماز ایستاد، آن وجود مقدس هم در آن سن و سال، پشت پیغمبر (ص) خدا ایستاد و در پشت سر علی علیه
السلام هم تنها خدیجه بود که به عنوان اولین زن به نماز ایستاد و باپیغمبر (ص) نماز جماعت گزاردند. و اولین اقامه
نماز، هم به جماعت بود، جماعتی این چنین که پیغمبر (ص) در جلو و علی پسر بچه نه ساله در پشت سر آن
حضرت و خدیجه، همسر پیغمبر در پشت سر علی (ع). می بینید که علی علیه السلام سراینده نهج البلاغه، چه رابطه
اي با نماز، این دستور عالی آسمانی دارد که شش سال پیش از بلوغ و قبل از همه، آن هم در پشت سر پیغمبر (ص)
و براي نخستین بار به عنوان وظیفه دینی که پیغمبر ختمی مرتبت از جانب خداوند مأمور به انجام آن شده است، آن
را معمول داشت. پس علی علیه السلام نخستین نمازگزار اسلام است

نماز در نظر علی (ع) ●
به طوري که دیدیم علی علیه السلام نخستین پیشواي معصوم و امام بر حق ما و نماینده خدا و جانشین بلا فصل
حضرت ختمی مرتبت (ص) اولین نمازگزار اسلام است، آنهم شش سال قبل از بلوغ از این رو می باید چنین انسان
بی نظیري، رابطه خاصی با نماز بزرگترین فریضه الهی، داشته باشد. علی که در قبله مسلمین متولد شده، و در نه
سالگی و به عنوان اولین پیرو اسلام و براي نخستین بار در پشت سر پیغمبر خاتم نماز گزارده، به طور قطع بیش از
هر مسلمان دیگري، قدر نماز، نخستین فریضه الهی، را می داند و به آن اهمیت می دهد.
به طوري که نوشته اند، حال علی علیه السلام به هنگام نماز چنان بود که در یکی از جنگهاي تیري به پاي آن
حضرت اصابت کرد و هر چه کردند نتوانستند آن را در آورند. چون خبر به پیغمبر دادند فرمود بگذارید علی مشغول
نماز شود سپس تیر را از پاي او در آورید زیرا علی (ع) در آن هنگام، چنان محو تماشاي جمال حق است که کاملا
از خود بی خود می شود. چنین کردند و تیر را از پاي علی (ع) در آوردند و او متوجه نشد، و زمانی به خود آمد که
از نماز فراغت یافته بود، و آن گاه در خود احساس درد کرد. همچنین در یکی از شبهاي مخوف جنگ صفین
که آتش جنگ برافروخته شده بود و از هر سو مانند باران تیر می بارید، دیدند که علی علیه السلام « الهریز ◌ لیله »
رو به قبله ایستاد و مشغول نماز شد. پس از نماز، پرسیدند یا امیر المؤمنین این چه وقت نماز خواندن بود و علی
(ع) فرمود: اصلا این جنگ براي چیست جز این است که می خواهیم ظلم و فساد را ریشه کن کنیم تا نماز و احکام
الهی چنانکه باید، اقامه گردد.

شهید محراب ●
علی علیه السلام، سراینده نهج البلاغه و قهرمان قهرمانان جهان، شاگرد لایق و تربیت شده پیغمبر اسلام است که
علی که در تمام دوران حیات پیغمبر اسلام همچون سایه دنبال رسول خدا بود، «. نور چشم من نماز است » : فرمود
چگونه می تواند به نماز تا آن حد که معمول می داشت، اهمیت ندهد مگر او به تمام معنی مقلد پیغمبر خاتم نبود
مگر نه اینست که در نهج البلاغه و در کردارش همه جا پیغمبر (ص) را اسوه و مقتداي خویش قرار می دهد، و
حاضر نیست سرموئی از گفتار و کردار پیغمبر (ص) تخطی کند آري مولود کعبه و خانه زاد خدا و اولین نمازگزار
اسلام و قهرمانی که در میدان جنگ و حساسترین لحظات زندگی، نماز را بر هر کار دیگري ترجیح می دهد و
حاضر نیست لحظه اول وقت آن را که ثوابی چون دریا دارد به تأخیر بیندازد، سرانجام نیز در خانه خدا، مسجد کوفه
و در محراب عبادت و به هنگام نماز با شمشیر زهرآلود، ضربت خورد و فرق مقدسش شکافت و با آن ضربت
شربت شهادت نوشید.
به خداي کعبه که « ◌ فزت و رب الکعبه » علی (ع) در آن حالت، یعنی پس از ضربت خوردن، با فرق شکافته فرمود
در آن متولد گردیدم و قبله مسلمانان جهان است، از این که می بینم در خانه خدا نیز ضربت خوردم و شهید می
شوم، سرافرازم.
آري، علی (ع) آن مظهر تقوا و فضیلت، علی، آن انسان ما فوق انسان، آن نمونه اعلاي آفرینش، پس از پیغمبر خدا
و نمازگزار نخستین اسلام، آغاز کارش در خانه خدا بود، و پایان کارش نیز در خانه خدا به سر رسید. بدین گونه،
علی علیه السلام در جهان اسلام نخستین شهید محراب است.

نهج البلاغه و نماز ●
امیر المؤمنین علی علیه السلام در نهج البلاغه در موارد عدیده اي از نماز، این فرمان بزرگ الهی و محبوب مورد
علاقه اش که براي هیچ عملی بمانند آن ارج نمی نهاد، سخن به میان آورده و اهمیت آن را یادآور شده است.
1. از جمله در آغاز خطبه 199 که موضوعات مهم اسلامی را به اصحابش وصیت می نماید و نسبت به انجام دادن
آن ها سفارش می کند، می فرماید: نماز را چنانکه باید برپا دارید و در حفظ و اداي آن کوشا باشید، و هر چه بیشتر
به جا آورید و به وسیله آن به خداوند تقرب جوئید، زیرا که خداوند در قرآن می فرماید: نماز فریضه اي است که در
وقت معین بر اهل ایمان واجب شده است. آیا پاسخ دوزخیان را نشنیده اید که وقتی طبق گفته خداوند در قرآن از
می گویند: ما از نمازگزاران نبودیم. « چه چیز شما را به دوزخ افکند » : آنها می پرسند
نماز، گناهان را مانند ریزش برگ درختان می ریزد، و همچون رهایی چهارپایان از بند، انسان را رها می سازد.
رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سلم نماز را به چشمه آب گرمی تشبیه فرمود که بر در خانه مردي باشد و شبانه
روز، پنج نوبت از آن شستشو کند، که در این صورت دیگر چرکی در بدن وي باقی نخواهد ماند.
مقام و اهمیت نماز را مردانی از مؤمنین می دانند که زینت کالاي دنیا و فرزندي که نور چشم انسان است، و ثروت و
دارائی، آنها را به خود مشغول نمی دارد چنانکه خداوند در قرآن مجید فرموده است: مردانی هستند که تجارت و داد
و ستد دنیا آنها را از یاد خدا و اقامه نماز و پرداخت زکات باز نمی دارد.

با این که خدا، بهشت را به پیغمبر مژده داده بود از بس نماز می گزارد، خود را به رنج انداخته بود، و در این کار نظر
به این آیه شریفه داشت: خانواده ات را فرمان ده نماز بگزارند، و خویشتن نیز بر انجام آن شکیبا باش.
از این رو پیغمبر هم خانواده خود را به انجام این فریضه بزرگ الهی وادار می کرد و خود نیز با بردباري به اداي آن
می پرداخت.
2. در عهدنامه اي که براي محمد بن ابی بکر نوشت و او را روانه مصر نمود تا فرمانرواي آنجا باشد، از جمله
دستورهائی که به او داد فرمود: نماز را در اوقاتی که براي آنها تعیین شده به پاي دار و به خاطر این که بی کاري و
فرصت و وقت داري، پیش از وقت آن را به جاي نیاور، و به بهانه این که کار داري، آن را به تأخیر نینداز و این را
بدان که تمام کارهایت پیرو نمازت می باشد.
به طوري که می بینید، مولاي متقیان و سرآمد نمازگزاران مسلمین به فرمانگزار جوان خویش محمد بن ابی بکر
دستور می دهد که نماز را چه افرادي و چه به جماعت بر هر کار دیگري اعم از شخصی و کشوري و لشکري مقدم
بدارد و آن را در اول وقت ادا کند، و حق ندارد به بهانه کار یا گرفتاري آن را به تأخیر بیندازد، یا به دلیل این که
کاري ندارد، پیش از وقت انجام دهد. بلکه باید طبق دستور خدا و پیغمبر عمل کند و به میل خود جلو و عقب
نیندازد.
3. نیز در فرمان مشهور مالک اشتر که پس از شهادت محمد بن ابی بکر در مصر او را به فرمانروائی کشور باستانی
مصر منصوب داشت و باید آن را جهان بینی علی علیه السلام دانست، می فرماید.

هنگامی که برخاستی و خود را مهیا ساختی تا با مردم نمازگزاري، نماز را چندان طولانی مخوان که مردم را پراکنده
سازي و سریع و تند هم مخوان که آن را تباه کنی.
زیرا در میان مردمی که با تو نماز می گزارند، کسانی هستند که علیل و بیمار و ناتوانند، یا گرفتاري و کار دارند. من
از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله هنگامی که مرا براي تبلیغ اسلام به یمن می فرستاد پرسیدم: چگونه با مردم نماز
گزارم پیغمبر (ص) فرمود: با آنها مانند ناتوان ترینشان نمازگزار، و حال مؤمنین را رعایت کن.
4. در کلمات قصار آن حضرت در اواخر نهج البلاغه، آن پیشواي عالی مقام معصوم و برگزیده خدا، پنج حکم
بزرگ الهی را بدین گونه توصیف می کند: نماز وسیله تقرب و نزدیک شدن هر پارسائی به خداست، و حج، جهاد
افراد ناتوان است.
هر چیزي زکات دارد و زکات و پاك کردن بدن، روزه گرفتن است. جهاد زن هم خوب شوهر داري کردن می باشد
5.در نامه اي که به حارث همدانی از یاران نامدارش می نویسد از جمله مرقوم می دارد: در روز جمعه، مسافرت
نکن تا بتوانی در نماز جمعه شرکت کنی، مگر این که کار واجبی (مانند جهاد) در راه خدا انجام دهی، یا به سراغ
کاري بروي که شرعا معذور باشی.
6. در خطبه ( 131 ) از جمله می فرماید پروردگارا من نخستین کسی هستم که به حق رسید و آن را شنید و پذیرفت.
به طوري که جز رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هیچ کس در نماز بر من پیشی نگرفت.

7. از همه جالب تر اینست که در شب بیست و یکم ماه مبارك رمضان، لحظه اي پیش از آنکه جان به جان آفرین
تسلیم کند، ضمن وصیت تاریخی خود به فرزندان گرامیش، امام حسن و امام حسین علیهما السلام از جمله می
فرماید: خدا را، خدا را که برپا داشتن نماز را از یاد نبرید، زیرا نماز ستون دین است.
می دانیم که امیر المؤمنین (ع) در اینجا به سخن پیغمبر (ص) نظر داشته که فرموده است: نماز ستون دین است که
اگر پذیرفته شد، سایر اعمال نیز بتبع آن پذیرفته می شود و اگر مقبول نیفتاد سایر اعمال دیگر بندگان هم مردود
شناخته می شود.
نتیجه کلام این که علی علیه السلام در شب قدر یعنی بهترین شبهاي سال، در حال نماز، ضربت خورد و در شب قدر
هم با سفارش به اهمیت مقام نماز و دیگر ارکان اسلام، چشم از جهان ظلمانی فرو بست و روح بلند پروازش به
ملکوت اعلا پرواز کرد.

در اهمیت و عظمت نماز همین بس که در هیچ حال وزمانی از انسان (مرد) ساقط نمی شود.قرآن کریم میفرماید
"ان الصلوه کانت علی المومنین کتابا موقوتا" .علامه طباطبایی در کتاب المیزان می فرماید کلمه موقوت به معناي
قراردادن وقت براي کاري است ،یعنی نماز واجبی است که بایددر مواقع وزمان هاي معینی انجام شود ومقصود از
کتابا موقوتا این است که نماز واجب ثابتی استکه اصلا" تغییر پذیر نیست ودر هیچ حالی ساقط نمیشود.
عنایت خداوند به نماز
قرآن کریم می فرماید"وامرنا لنسلم لرب العالمین " "وان اقیمو الصلوه واتقوه وهوالذي الیه تحشرون"مرحوم علامه
طباطبایی می گویند:خداوندمتعال با ذکر کلمه وتقوه (تقوا داشته باشید)تمامی عبادات واعمال دین را خلاصه کرد
وتنها از میان انها نماز را نام برد به خاطراهمیتی که داشته وعنایتی که خداوند نسبت به امر نماز

نماز در مکتب انسان ساز اسلام از جایگاه ویژه اي برخوردار بوده و هیچ عملی از اعمال دینی و افعال عبادي با آن
قابل مقایسه نمی باشد و اگر خواسته باشیم تعالیم و دستورات دین را درجه بندي نموده و مراتبشان را مشخص
نمائیم نماز در بالاترین درجه و مرتبه تعالیم دینی قرار دارد.نماز از چنان ارزشی برخوردار است که سایر ارزش
هاي دینی در عرض آن قرار نمی گیرند. اگر درك و معرفت به ارزش نماز براي کسی حاصل گردد هرگز در آن
هرگاه » : کوتاهی نکرده و یا آن را ترك نخواهد نمود. در روایتی از امام صادق(علیه السلام) چنین آمده است که
کسی به نماز ایستد رحمت الهی از آسمان بر او نازل می شود و فرشتگان اطراف او را احاطه می کنند و فرشته اي
علی (علیه السلام) در حدیثی .« گوید: اگر این نمازگزار ارزش نماز را می دانست هیچ گاه از نماز منصرف نمی شد
می فرمایند: اوصیکم بالصلاه التی هی عمود الدین و قوام الاسلام فلا تغفلوا عنها.

شما را سفارش می کنم به نمازي که ستون دین و قوام اسلام است پس از نماز غافل نشوید.
خداوند در شب معراج به نبی مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله وسلم) حقایق بسیاري را نمایان و متجلی ساخت که
یکی از آن حقایق که بر پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) آشکار گردید نماز بوده است که به صورت محملی از
نور که چهل نوع از انواع نور در آن بود و اطراف عرش خدا را احاطه کرده بود ظاهر گردید. به همین جهت آن
پس کسی که با نماز مانوس است در قلمرو نور و .« نماز نور و روشنایی است » . سفیر الهی فرموده اند الصلاه نور
روشنایی قرار دارد و آنکه با نماز فاصله دارد از نور و روشنایی دورافتاده و خود را در محیط تاریکی و ظلمت
انداخته است. بنابراین می توان نتیجه گرفت که مفهوم کلام نبی (صلی الله علیه و آله و سلم) این است که تارکین نماز
در تاریکی اند و چون به ارزش نماز در زندگی خود ارجی ننهاده اند نزد مسلمین فاقد اعتبار و ارزش اجتماعی
بوده و ایشان را در زندگی دنیا و آخرت سعادتی نیست. ارزش و شخصیت آدمی به میزان اهمیت دادن او به ارزش
هاي دینی است و مومن واقعی از بی توجهی و بی مبالاتی نسبت به تعالیم دینی و ارزش هاي الهی مبراست. پس
نماز را در دین جایگاهی بس بلند است به منزله سر در بدن و روح در کالبد جسم، همان گونه که بدن بی سر و
جسم بی روح را ارزشی نیست دین بی نماز را خیري نخواهد بود.
فریضه نماز امري نیست که فقط بنده را به خالق و پروردگارش نزدیک سازد و حلقه اتصال بین عبد و معبود را
شدت بخشد و عشق به خدا را در قلب و باطن او زنده سازد بلکه این یکی از آثار و نتایج مطلوبی است که در
زندگی نمازگزار ظاهر می شود. اثر دیگري که نماز در حیات مسلمین ایجاد می کند این است که در عین قرب الهی
او را با جامعه انسانی پیوند داده و نسبت به سایر انسانها بلکه تمام همنوعانش ولو غیرمسلمان یک فرد مسئول بار

می آورد. این است روح نماز و تعبد به خدا که هرگز نمی گذارد فرد در مقابل خلق خدا بی تفاوت باقی بماند. و
احساس مسئولیت اجتماعی نداشته باشد.
پس در نماز دو اثر عمده نهفته است یکی اثر فردي که موجب نزدیکی او با خدایش می گردد و دیگر اثر اجتماعی
است که او را در جامعه فرد مسئول بار می آورد. یعنی نمی شود کسی اهل نماز و عبادت باشد و در عین حال
نسبت به جامعه بشري و همنوعان خویش هیچ وظیفه اي را احساس نکند.
فلذا به همین خاطر می بینیم که در آیات متعدد قرآن زکات در کنار صلاه (نماز) آمده است و این بدان معناست که
اهل نماز اهل صدقات و زکات نیز هستند یعنی اهل نماز به فکر اجتماع خویش بوده و تلاش دارند که با دادن
زکات و اعطاي صدقات، جامعه را از فقر بیرون آورند.
واقیموا الصلاه و آتوا الزکاه و ماتقدموا لانفسکم من خیر تجدوه عندالله.
و نماز را به پا دارید و زکات را ادا کنید. هر کار خیري براي خود از پیش فرستید آن را نزد خدا خواهید یافت.
و در آیه دیگر می فرماید: الذین یومنون بالغیب و یقیمون الصلاه و مما رزقناهم ینفقون.
(تقوا پیشگان) کسانی هستند که ایمان به غیب دارند و نماز را بپا می دارند و از آنچه روزیشان کردیم انفاق می کنند
و در آیه اي بسیار زیبا چنین می فرمایند: الذین ان مکناهم
فی الارضاقاموا الصلاه و آتوا الزکاه و امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر.
٧
یاران خدا کسانی هستند که اگر در زمین به آنها قدرت بخشیدیم نماز را به پا می دارند و زکات می دهند و امر به
معروف و نهی از منکر می کنند.
و از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) منقول است که فرمودند: لاتتم صلاه الا بزکاه . نماز کامل نمی شود مگر با
پرداخت زکات.
یعنی انسانهاي نمازگزار همیشه به فکر سعادت و تعالی جامعه خویشند و نمی توانند نسبت به آینده مردم جامعه
خود بی تفاوت باشند. اگر مشاهده کنند که فقیرند به آنها زکات پرداخت می کنند و اگر ببینند که از سعادت و کمال
خویش منحرف شدند آنان را امر به نیکی کرده و از اعمال زشت باز می دارند و در همه حال و همه جا به نیکبختی
و سعادت اجتماعی انسانها می اندیشند و معتقدند که سعادت بشر در پرتو خوبی ها و اعتقاد به خدا و عمل به تعالیم
دین نهفته است. بقول اقبال لاهوري اهل نماز معتقد است که زندگی و حیات حمیده در خیمه ایمان لمیده است آنکه
این ندیده گلی از باغ آن نچیده است. لااله باشد صدف گوهر نماز¤¤¤ قلب مسلم راجح اصغر نماز در کف مسلم
مثال خنجر است¤¤¤ قاتل فحشا و بغی و منکر است هر که پیمان با هوالموجود بست¤¤¤ گردنش از بند هر معبود
رست بنابراین وصلت به معشوق و رستن از غیر معبود و تلاش در راه وصول به سعادت براي مخلوق دو اثر اصلی
و عمده در نماز است که نمازگزار واقعی به آن واصل می گردد.

تاریخ نماز و پرستش به قدمت ادیان و سابقه ادیان و به موزات پیشینه پیدایش حیات انسان است و اینک بررسی پیشینه تاریخی نماز با توجه به آیات قرآنی.
نماز نخستین عبادتی که بر بندگان واجب شد.
خداي تعالی در آغاز سوره بقره در توصیف اهل تقوي فرمود:
الذین یومنون بالغیب و یقیمون الصلوه و…
همانان که به غیب یعنی به وجود خدا معاد و فرشتگان ایمان دارند و نماز را بپا می دارند و…
و این می رساند که پس از وجوب اعتقاد به مبدا و معاد وحی و نبوت نخستین چیزي که طرح است و مهم است
نماز است و بنابراین هیچ عبادتی را پیش از آن واجب نکرده اند زیرا اگر عبادتی قبل از حکم نماز مقرر می شد
مطمئنا آن را در کریمه مذکور مقدم بر نماز ذکر می فرمود افزون بر این از رسول گرامی اسلام (ص) روایت شده
است که فرمودند:
اول ما فرض علی العباد الصلوه و اخر ما یبق عند الموت الصلوه و اول ما یحاسب به العبد یوم القیامه الصلوه فمن
اجاب فقد سهل ما بعده و من لم یجب فقد اشتد ما بعده.

نخستین پرستشی که بر بندگان واجب شد نماز است آخرین عملی که به هنگام مردن بماند نماز است و اولین چیزي
که روز قیامت از آن بپرسند نماز است پس هر کس بخوبی جواب گوید و پاسخش را بپذیرند در حسابرسی هاي
پس از نمازش آسان گیرند و ان که پاسخ نیکو ندهد در اعمال دیگرش به سختی حساب کشند.
اول متا افترض الله علی امتی الصوات الخمس و اول ما یرفع من اعمالهم الصوات الخمس و اول ما یسالون عنه
الصوات الخمس.
نخستین چیزي که خدا بر امتم واجب کرد پنج نماز است و نخستین چیزي که از اعمالشان بالابرده شود پنج نماز
است و نخستین چیزي که از آن سوال شوند پنج نماز است.
جمله هاي ( اول ما فرض علی العباده الصلوه ) و ( اول ما افترض الله … ) حاکی از آن است که پیش از نماز هیچ
عملی پا به عرصه تشریع و وجوب ننهاده است.
نماز در ادیان پیش از اسلام ●
1. در سوره ابراهیم آیه چهلم حضرت ابراهیم (ع) براي خود و ذریه اش از خدا توفیق اقامه نماز می خواهد و می
گوید:
رب جعلنی مقیم الصلوه و من ذریتی.
اي پرودگار من من و فرزندانم را اقامه کننده نماز قرار ده.

2. در سوره مریم آیه هاي پنجاه و چهارم و پنجم قرآن ضمن ستایش از اسماعیل می گوید:
و کان یا مر اهله یالصلوه و کان عند ربه مرضیا.
افراد خانواده اش را به نماز فرمان می داد و نزد پروردگار خود مورد خشنودي بود.
3. در سوره هود آیه هشتاد و هفتم خداوند خطاب به شعیب پدر زن حضرت موسی می فرماید:
قالوا یا شعیب اصواتک تامرك ان نترك ما یعبد اباونا...